Citizens of Nowhere - Statelozen in Letland

Het lijkt onwerkelijk. Helaas is dit voor meer dan 12 miljoen mensen wereldwijd geen 'stel dat' verhaal, maar de harde realiteit. Het gaat niet om vluchtelingen of illegalen, maar statelozen: personen die van geen enkel land onderdaan zijn. Hoe overleef je als je eigenlijk niet bestaat?

In een serie reportages voor nrc.next, op de website Citizens of Nowhere en uiteindelijk in een boek vertellen we verhalen van statelozen in Nederland en elders. Van mensen die letterlijk gevangen zitten binnen de grenzen van hun eigen land waar ze niet toe behoren.



Stateloosheid komt over de hele wereld voor. In Noordoost Europa, Afrika en Azië gaat het om honderdduizenden gevallen per land. In Nederland leven naar schatting 4000 statelozen. En dat terwijl ons land internationale VN verdragen over stateloosheid heeft ondertekend. Hoe kan dit? Waarom doet onze regering niets voor de statelozen? Wat betekent het eigenlijk om wel een nationaliteit te hebben? Welke rechten en plichten heb je als Nederlands staatsburger? Wat doe je als de staat besluit je staatsburgerschap af te nemen?

Met Citizens of Nowhere zetten we het probleem van stateloosheid op de kaart. We onderzoeken, door persoonlijke verhalen te verzamelen, het onbekende relaas van statelozen, geven hen een gezicht. Met het project hopen we burgers in Nederland en daarbuiten bewust te maken van het belang van nationaliteit en burgerschap. De wereld van de statelozen fungeert als spiegel voor hen die wel een paspoort hebben. 



In de media is er nauwelijks aandacht voor stateloosheid, noch in de politiek, terwijl er wereldwijd zo'n 12 miljoen mensen leven zonder burgerschap. Die onwetendheid is merkwaardig; zelfs politici in onze eigen regering weten vaak niet goed wat stateloosheid is. Bovendien kaarten weinig NGO's het probleem aan en wordt het niet urgent gemaakt. Zonder probleemverkopers geen probleemoplossers; én geen media-aandacht.

Door diepgaand onderzoek in verschillende landen - we zullen naast Nederland ook naar Letland, Libanon, Thailand, Ethiopië en Sri Lanka reizen – is het project niet in één artikel te beschrijven en niet door één krant te financieren. Daarom hebben we een plan: wij willen het eerste deel van het project, dat zich afspeelt in Letland, financieren door middel van crowdfunding.

Stateloos in Letland

Toen in 1991 de hernieuwde onafhankelijkheid van Letland werd gevierd, vielen bijna een half miljoen mensen buiten de boot. Wat een feest had moeten zijn, resulteerde voor de etnisch Russische bevolking in een leven als non-citizen. Deze groep was door de Sovjets naar de Baltische Staten gestuurd om daar in de fabrieken te werken, en woonde dus al decennia in Letland. De kersverse regering besloot echter dat deze Russen niet bij het land mochten horen en geen volwaardige burgerrechten zou krijgen.

Ondanks de trots van de nieuwe natiestaat schendt Letland de rechten van 336.000 etnisch Russische bewoners in het land. Dat is ongeveer 15% van de hele bevolking. Omdat ze de Russische etniciteit hebben en de taal van de nieuwe staat niet spreken hebben ze geen recht op een paspoort. Zij leven als statelozen in hun eigen land.

Een groot probleem, kenmerkend voor het fenomeen? wereldwijd, is dat er in Letland officieel geen stateloosheid bestaat. De regering omzeilt het probleem door etnische Russen als ‘non-citizens’ te categoriseren. Zij ontberen het recht op nationaliteit maar hebben wel sociale rechten in Letland. Ze kunnen echter geen land bezitten en zijn uitgesloten van bepaalde beroepen. En, misschien wel het belangrijkste: ze mogen niét stemmen, terwijl ze wél belasting betalen.



De enige manier om genaturaliseerd te worden is een zware Letse taal- en cultuurtest naar behoren te maken. De etnische Russen worden zo tot assimilatie gedwongen door een staat die hen eigenlijk niet als burgers wil.

trefwoorden: Cultuur / Europa (wetgeving) / Gelijke behandeling / Mensenrechten / Wetgeving /